Yaklaşık 500 bin kişinin hayatını kaybettiği Nazi Almanyası dönemindeki Roman ve Sinti soykırımının Almanya tarafından bu şekilde tanınması onlarca yıl sürdü. Her yıl 2 Ağustos'ta düzenlenen "Avrupa Roman ve Sinti Holokostunu Anma Günü"nün Almanya ve Avrupa'da resmi bir anma günü haline gelmesi de yine onlarca yıl aldı.
Polonyalı Roman örgütlerinin girişimiyle 2 Ağustos 1994'te Auschwitz Anıt Mezarlığı'nda düzenlenen geniş kapsamlı bir törenle Birkenau'daki sözde "Çingene kampının tasfiyesi" ilk kez anıldı. Tasfiye, 2 Ağustos'u 3 Ağustos 1944'e bağlayan gece gerçekleştirildi. Bundan önce de yetersiz beslenme, hastalıklar ve salgınlar nedeniyle kamptaki binlerce kişi hayatını kaybetmişti. O gece ise Alman Nazilerinin kampta tuttuğu binlerce Roman ve Sinti gaz odalarında öldürüldü, kurşuna dizildi ya da dövülerek katledildi.
Berlin’deki anıt alanında, üzerlerinde Nazi döneminde öldürülen Roman ve Sintilerin portreleri bulunan dikey taş bloklar yan yana sıralanıyor. Arka planda ağaçlar yer alıyor.
2 Ağustos. Avrupa Parlamentosu'nun girişimiyle 2015'ten bu yana Avrupa Roman ve Sinti Soykırımını Anma Günü olarak kabul ediliyor.
Almanya ve diğer Avrupa ülkelerinde hükümet temsilcilerinin katılımıyla resmi törenler düzenleniyor. Bazı Avrupa hükümetlerinin temsilcileri de 2 Ağustos'ta Auschwitz Anıt Mezarlığı'na gidiyor.
Ancak anma törenlerinin çoğu ülkelerin kendi topraklarında düzenleniyor. Bunların başında Orta ve Güneydoğu Avrupa ülkeleri geliyor. Çünkü Nazi imha politikası bu bölgelerde sık sık Romanları hedef almıştı. Günümüzde bu ülkelerin bazılarında düzenlenen anma törenlerinde, Roman karşıtlığı ve bunun günümüzdeki sonuçları da gündeme getiriliyor.
Polonya: 15 yıldır resmi anma günü
Yaklaşık 30 bin Roman'ın yaşadığı Polonya'da 2 Ağustos, 2011 yılından bu yana resmi anma günü. Parlamento ve hükümet temsilcileri de düzenli olarak Auschwitz Anıt Mezarlığı'ndaki törenlere katılıyor.
Bir diğer önemli anma töreni, her yıl 3 Temmuz'da Krakow'un doğusundaki Szczurowa köyünde düzenleniyor. Törende, Almanların 1943 yılında Polonyalı Romanlara karşı gerçekleştirdiği katliamın kurbanları anılıyor. Avrupa'da Roman soykırımı kurbanları için yapılan ilk anıt, 1956 yılında Szczurowa'da dikilmişti.
Güneydoğu Polonya'daki diğer küçük kent ve köylerde de her yaz, Alman işgali sırasında öldürülen Polonyalı Romanlar anılıyor.
Auschwitz-Birkenau’daki eski kamp girişinde Karl Stojka diz çökmüş halde duruyor. Önünde açık tel örgü kapısı, arka planda anma törenine katılan insanlar ve kamp alanı bulunuyor.
Auschwitz’e 11 yaşında sürülen Avusturyalı Sinti Karl Stojka, yıllar sonra eski “Çingene kampının” girişinde öldürülenleri anıyor. Stojka’nın Polonya’daki bu ziyareti, soykırımın hayatta kalanların tanıklıklarıyla kuşaktan kuşağa aktarılan hafızasını simgeliyor.Fotoğraf: Bednarczyk/dpa/picture alliance
Çekya: Eski domuz çiftliği bugün anıt alanı
Yaklaşık 250 bin Roman'ın yaşadığı Çekya'da da 2 Ağustos'ta kurbanlar 2015'ten bu yana resmi olarak anılıyor. En önemli tören, Prag'ın güneyindeki Lety'de düzenleniyor. Alman Nazileri 1940 yılında bu bölgede bir toplama kampı kurmuş, 1942'den itibaren Roman aileleri buraya sürgün etmişti.
Savaşın ardından kamp alanı domuz çiftliği olarak kullanılmıştı. Uzun süren tartışmaların ardından işletme 2018 yılında kapatıldı ve bölge anıt alanına dönüştürüldü. Nisan 2024'teki açılışa Çekya Cumhurbaşkanı Petr Pavel ile dönemin Başbakanı Petr Fiala da katıldı. Bir diğer anma alanı ise Brno'nun kuzeyindeki Hodonin. Burada da 1942-1943 yıllarında Romanlara yönelik bir Alman toplama kampı bulunuyordu. Bölgede, 21 Ağustos 1943'te Romanların Auschwitz kampına toplu olarak sürgün edilmesi de hazırlanıyor.
Lety’deki eski Roman toplama kampını gösteren makette, çitlerle çevrili alan içinde çok sayıda baraka ve yapı yer alıyor. Maket, kampın yerleşim düzenini yukarıdan gösteriyor.
Slovakya: 2005'ten bu yana resmi anma günü
Yaklaşık yarım milyon Roman'ın yaşadığı Slovakya'da da 2 Ağustos, 2005 yılından bu yana resmi anma günü. Ana tören, ülkenin orta kesimindeki Banska Bystrica kentinde bulunan Slovak Ulusal Ayaklanması Müzesi'nin arazisinde düzenleniyor.
Müze, 1944'teki faşizm karşıtı Slovak ayaklanmasını yaşatıyor. Anma törenini hükümet ya da hükümetin Romanlardan sorumlu yetkilisi, sivil Roman girişimleriyle birlikte düzenliyor. Cumhurbaşkanlığı makamı gibi diğer devlet kurumlarının temsilcileri de törene katılıyor.
Macaristan: Dünden bugüne Roman karşıtlığı
Bugün yaklaşık 600 bin Roman'ın yaşadığı Macaristan'da Roman Holokostunu Anma Günü, parlamentonun aldığı karar doğrultusunda 2005'ten bu yana 2 Ağustos'ta çok sayıda yerde anılıyor. Yalnızca Budapeşte'de Holokost'ta öldürülen Romanlara adanmış üç ayrı anıt alanında tören düzenleniyor. Ülkede bu ve benzeri çok sayıda anıt bulunmasının nedeni, Macaristan'daki Romanların özellikle 1944'te başlayan Alman işgali ve Macar Nazileri olan "Ok Haçlılar" yönetimi sırasında sürgün ve katliamların kurbanı olması.
Macaristan'da tarihsel anmaların yanı sıra 2008-2009 yıllarında düzenlenen Roman karşıtı cinayetler dizisinin kurbanları da anılıyor. Aşırı sağcı teröristler o dönemde altı kişiyi öldürdü, 55 kişiyi de bazıları ağır olmak üzere yaraladı. Son cinayeti ise özellikle 2 Ağustos'u 3 Ağustos 2009'a bağlayan gece, Doğu Macaristan'daki Kisleta köyünde gerçekleştirdiler.
Auschwitz-Birkenau’daki anma alanında geleneksel kıyafetli bir Roman kadın tören sırasında dans ediyor. Çevresinde müzisyenler, izleyiciler ve eski kamp yapısının kalıntıları bulunuyor.
Macaristanlı Romanlar, Auschwitz-Birkenau’da düzenlenen geleneksel törenle Nazi soykırımının kurbanlarını anıyor. Anmalar, ülkede geçmişteki katliamların yanı sıra günümüzde süren Roman karşıtlığını da hatırlatıyor.Fotoğraf: Jerzy Ruciæski/dpa/picture alliance
Bulgaristan: Resmî gün olmadan anma
Yaklaşık 700 bin Roman'ın yaşadığı Bulgaristan'da ise 2 Ağustos resmi anma günü ilan edilmedi. Ancak Roman örgütleri bu tarihte gayrıresmi olarak anma törenleri düzenliyor. Devlet ve hükümet temsilcileri de anma mesajları yayımlıyor. Bulgaristan, Nazi Almanyası'nın müttefiki olmasına rağmen Almanya'nın talep ettiği Yahudi ve Roman sürgünlerine karşı çıktı. Buna rağmen her iki kesim de çok sayıda ayrımcı yasaya maruz bırakıldı ve ikinci sınıf yurttaş konumuna itildi.
Romanya: Transdinyester'e sürgün
Yaklaşık iki milyon Roman'ın yaşadığı Romanya'da Roman Holokostunu Anma Günü, 2020'den bu yana resmi olarak düzenleniyor. Ana tören, 2009 yılında açılan Bükreş Holokost Anıtı'nda yapılıyor. Romanya, Hitler'in müttefiki diktatör Ion Antonescu yönetiminde Yahudileri ve Romanları kitlesel olarak Transdinyester'e sürdü. Buradaki kamplarda yaklaşık 380 bin Yahudi ile 11 bin Roman öldürüldü ya da açlık ve hastalıklar nedeniyle hayatını kaybetti. Romanya Cumhurbaşkanı Nicusor Dan, 2025 yılında törene bizzat katılan ilk cumhurbaşkanı oldu.
Romanya, 2004 yılında 9 Ekim'i Ulusal Holokost Anma Günü ilan etti. Bukovina bölgesindeki Yahudilerin Transdinyester'e sürgünü bu tarihte başlamıştı. O gün, Antonescu yönetimi tarafından sürgün edilen ve öldürülen Romanlar da özellikle anılıyor.
Romanya Cumhurbaşkanı Nicușor Dan, Bükreş’teki Holokost Anıtı’nın önüne çelenk bırakıyor. Anıtın iki yanında tören kıyafetli askerler selam duruyor.
Hırvatistan: Kaçış girişimi ön planda
Yaklaşık 25 bin Roman'ın yaşadığı Hırvatistan'da ise 2 Ağustos, ancak 2014 yılında parlamento tarafından resmi anma günü ilan edildi. Ana tören, faşist Ustaşa rejimi döneminde Sırpların, Yahudilerin, Hırvatların ve Romanların tutulduğu eski Jasenovac toplama kampının arazisinde düzenleniyor.Burada yaklaşık 15 bin ile 20 bin arasında Roman öldürüldü. Anma törenlerine düzenli olarak üst düzey hükümet temsilcileri katılıyor. Jasenovac'taki anmalarda genel olarak 22 Nisan tarihi öne çıkıyor. Bu tarihte, mahkûmların 1945 yılında toplama kampından kaçma girişimi anılıyor.
Kuzey Makedonya: Anma günü ve milli bayram
Yaklaşık 100 bin Roman'ın yaşadığı Kuzey Makedonya'da 2 Ağustos, 2017'den bu yana resmi Roman Holokostu'nu Anma Günü. Ana tören, Üsküp'teki Makedonya Yahudileri Holokost Anma Merkezi'nde düzenleniyor. Ancak 2 Ağustos aynı zamanda Kuzey Makedonya'da Cumhuriyet Günü adıyla kutlanan milli bayram olduğu için Roman soykırımını anma etkinlikleri kamuoyunda bir ölçüde geri planda kalıyor.
Sırbistan: Resmi anma günü yok
Yaklaşık 130 bin Roman'ın yaşadığı Sırbistan'da 2 Ağustos, Roman soykırımını anmak için resmi bir gün değil. Buna rağmen Nazi ve Ustaşa yönetimlerinin soykırım politikalarının anıldığı diğer törenlerde Roman soykırımı kurbanları da anılıyor.
