Modern Kürt tarihinin en tartışmalı figürlerinden Dersim Mebusu Hasan Hayri Bey’in (Kankozade) hayatı ve idamını konu alan “Hasan Hayri: Vasiyetname Efsanesi” adlı Sorani kitap yayımlandı. Prof. Dr. Othman Ali ve Edibe Muhammed Hıdır Xoşnav imzalı eser, bu alanda Sorani lehçesindeki ilk çalışma olma özelliğini taşıyor.
Zebar Azizhan Muhajir tarafından Kürtçeye çevrilen kitaba dair Rûdaw’a konuşan Prof. Dr. Othman Ali, ezber bozan açıklamalarda bulundu.
‘Atatürk’ün diktatörleşeceğini 1920’de mecliste söyledi’
Prof. Dr. Othman Ali, Hasan Hayri Bey’in sanılanın aksine Mustafa Kemal’e karşı çok erken dönemde muhalefete başladığını belirterek şu detayları paylaştı:
1920 uyarısı: “Hasan Hayri, daha 1920’de Meclis’te Mustafa Kemal’in otoriterleşeceğini ve diktatör olacağını açıkça söyledi. İdam edilmesi, Mustafa Kemal’in ona duyduğu bu kişisel ve siyasi kinin bir sonucudur.”
Karabekir çizgisi: Ali, Hasan Hayri’nin Mustafa Kemal’e karşı temkinli olduğunu ve dönemin muhalif lideri Kazım Karabekir çizgisine daha yakın durduğunu belirtti.
‘“Mezarıma tükürün” vasiyeti tamamen kurgu’
Kürt dijital hafızasında ve sözlü anlatılarda sıkça geçen, Hasan Hayri’nin idam sehpasına çıkarken “Kürtlere ihanet ettim, mezarıma tükürün” dediği yönündeki iddiaların tamamen asılsız olduğunu vurgulayan Ali, şu tarihi gerçekleri aktardı:
“İdam anında yanında sadece bir din adamı vardı. ‘Ben hainim, mezarıma tükürün’ gibi bir vasiyet tamamen kurgudur, hiçbir tarihi belgesi yoktur. Kitapta bu efsaneyi belgelerle çürütüyoruz. O hain değil, mazlumdur. Tek hatası, demokratik bir cumhuriyet çatısı altında Kürt haklarının tanınacağına dair başlangıçta Mustafa Kemal’e güvenmesiydi.”
Lozan telgrafı ve yeni projeler
Lozan görüşmeleri sırasında Kürtlerin Türkiye’den ayrılmak istemediğine dair çekilen telgrafların tek faturasının Hasan Hayri’ye kesilmesini “haksızlık” olarak nitelendiren Ali, bunun dönemin Kürt mebuslarının ortak bir siyasi yanılgısı (kolektif yanlış yönelim) olduğunu ifade etti.
Erbil Selahaddin Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Othman Ali, modern Kürt tarihinin karanlık sayfalarına ışık tutmaya devam edeceğini, sonraki çalışmalarının “Koçkiri Kırımı” ve “Abdullah Cevdet” üzerine olacağını duyurdu.
Hasan Hayri Bey kimdir?
1881-1925: Dersim Hozatlı aşiret reisi Kankozade Murtaza Ağa’nın oğludur. Harp Okulu mezunu bir süvari subayıdır.
Siyaset: Son Osmanlı Meclis-i Mebûsanı ve TBMM 1. Dönem Dersim Milletvekilliği yaptı.
İdam: Şeyh Said İsyanı’na destek verdiği iddiasıyla Doğu İstiklal Mahkemesi tarafından yargılandı, 25 Kasım 1925’te Elazığ’da idam edildi. CHP Kocaeli Milletvekili Mühip Kanko’nun dedesidir.
/Kaynak: Rûdaw/
